Το πρόβλημα είναι ότι η ενεργοποίηση του Μητρώου δεν είναι μια απλή διοικητική πράξη. Προϋποθέτει τεράστια εργασία επικαιροποίησης και αντιστοίχισης στοιχείων, η οποία, με βάση τον σημερινό σχεδιασμό, θα πρέπει να έχει ολοκληρωθεί έως τις 30 Σεπτεμβρίου.

Από 1η Οκτωβρίου οι δηλώσεις συγκομιδής

Μετά την επικαιροποίηση, ξεκινά η εφαρμογή των δηλώσεων παραγωγής. Από την 1η Οκτωβρίου έως τις 30 Μαΐου κάθε παραγωγός θα πρέπει να δηλώνει, ανά ελαιοτεμάχιο, τον αριθμό ελαιοδέντρων, τον αριθμό ελαιοτεμαχίου, το σύνολο του ελαιοκάρπου που συγκομίστηκε και το σύνολο του ελαιολάδου που παρήχθη για την τρέχουσα περίοδο.

Η διαδικασία θα συνδέεται με τον αριθμό του ελαιοτεμαχίου. Αυτό σημαίνει ότι προηγουμένως θα πρέπει να έχουν οριστικοποιηθεί τα ελαιοτεμάχια κάθε παραγωγού στο Μητρώο, καθώς και οι ελιές που περιλαμβάνονται σε αυτά.

Ο παραγωγός θα πρέπει να δηλώνει τι καρπό παίρνει από κάθε αγροτεμάχιο, να καταθέτει ηλεκτρονικά το δελτίο αποστολής προς το ελαιοτριβείο και, στη συνέχεια, το λάδι που βγήκε από την έκθλιψη.

Από τις 31 Μαΐου και μετά ξεκινούν οι έλεγχοι από τις ΔΑΟΚ. Οι έλεγχοι θα αφορούν τον εντοπισμό των ελαιοτεμαχίων, τις συντεταγμένες, τον αριθμό των δέντρων και τη συμφωνία των δηλωμένων στοιχείων. Το πρόστιμο για λάθος δήλωση στον αριθμό των δέντρων ανέρχεται, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα διατάξεις, σε 60 ευρώ ανά δέντρο. Δηλαδή, ακόμη και απόκλιση ενός δέντρου, για παράδειγμα δήλωση 149 ή 151 δέντρων αντί για 150, μπορεί να οδηγήσει σε πρόστιμο 60 ευρώ.

Τέσσερις βάσεις που πρέπει να γίνουν μία

Το μεγαλύτερο ζήτημα είναι η ίδια η βάση του Ελαιοκομικού Μητρώου. Το Μητρώο έχει μείνει χωρίς επικαιροποίηση από το 2003 και είναι «στημένο» σε περιβάλλον Windows XP! Έκτοτε, έγινε ανάθεση σε εταιρεία, όμως η διαδικασία δεν ολοκληρώθηκε. Στη συνέχεια το ανέλαβαν οι τότε διευθύνσεις γεωργίας, σημερινές ΔΑΟΚ, χωρίς επίσης να ολοκληρωθεί πλήρως.

Σήμερα πρέπει να ενοποιηθούν και να συμφωνήσουν τέσσερις διαφορετικές καταγραφές: Κτηματολόγιο, Ε9, ΟΣΔΕ και Ελαιοκομικό Μητρώο. Αυτές οι τέσσερις βάσεις, που συχνά έχουν διαφορετικά στοιχεία ανά παραγωγό και ανά ελαιοτεμάχιο, πρέπει πρακτικά να «κουμπώσουν» σε μία ενιαία εικόνα, για να μην ζητείται κάθε φορά από τον ιδιοκτήτη ή/και τον ελαιοκαλλιεργητή να προσκομίζει ξανά και ξανά δικαιολογητικά.

Πηγές των ΔΑΟΚ επισημαίνουν ότι το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο λόγω της υποστελέχωσης. Σε αρκετές υπηρεσίες το προσωπικό που χειρίζεται το Ελαιοκομικό Μητρώο είναι ελάχιστο, ενώ παράλληλα έχει και άλλα αντικείμενα, όπως το αμπελουργικό μητρώο.

Η διαδικασία για τον παραγωγό δεν περιορίζεται σε μια απλή αίτηση. Απαιτούνται φωτοτυπία ταυτότητας, Ε9, συμβόλαια, τοπογραφικά, στοιχεία Κτηματολογίου όπου υπάρχουν, ενώ σε περιπτώσεις κληρονομιάς μπορεί να χρειαστούν διαθήκες, πιστοποιητικά πλησιέστερων συγγενών και άλλα δικαιολογητικά. Με τέτοιο φάκελο, η επεξεργασία είναι χρονοβόρα. Υπηρεσιακές εκτιμήσεις αναφέρουν ότι σε πλήρες οκτάωρο μπορούν να εξυπηρετηθούν μόλις δύο έως τρεις περιπτώσεις. Αξίζει να σημειωθεί ότι σε όλη την Ελλάδα ο αριθμός των ελαιόδεντρων φτάνει περίπου τα 8,5 εκατομμύρια.

Τριπλό το πρόβλημα

Ο Γιάννης Πάζιος, διευθυντής του Αγροτικού Συνεταιρισμού «Ένωση Μεσσηνίας», περιγράφει το πρόβλημα ως τριπλό: «Έχουμε μια απαρχαιωμένη και μη επαρκώς επικαιροποιημένη βάση δεδομένων, χρειαζόμαστε έγκυρους και λειτουργικούς κωδικούς ελαιοτεμαχίων, για να μπορούν να γίνουν οι δηλώσεις συγκομιδής και, σε πολλές περιπτώσεις, όπως στους “σέμπρους” — δηλαδή τις επίμορτες αγροληψίες, όπως λέμε εδώ στη Μεσσηνία — πρέπει να περάσουμε από τις προφορικές συμφωνίες σε έγγραφα αποδεικτικά στοιχεία».

Όπως εξηγεί, το Ελαιοκομικό Μητρώο δημιουργήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2000, όμως επί σειρά ετών δεν υπήρξε συστηματική, καθολική και συνεχής επικαιροποίηση των εγγραφών του, με αποτέλεσμα σήμερα να εμφανίζονται σημαντικές αποκλίσεις ως προς ιδιοκτησίες, κατόχους και στοιχεία ελαιοτεμαχίων. Η δήλωση συγκομιδής θα γίνεται ψηφιακά μέσω gov.gr, όμως η λειτουργία της προϋποθέτει στην πράξη την ύπαρξη ορθών και επικαιροποιημένων στοιχείων στο Ελαιοκομικό Μητρώο, ώστε να μπορεί να γίνει αντιστοίχιση των δηλούμενων ελαιοτεμαχίων.

Στην πράξη, οι κάτοχοι 21 ελαιοδένδρων που παραδίδουν ελαιόκαρπο καλούνται να αποδείξουν ότι έχουν στην κατοχή τους ή στην εκμετάλλευσή τους το ελαιοτεμάχιο που θα δηλωθεί. Ο υπάλληλος της ΔΑΟΚ ελέγχει το ΑΦΜ στο υφιστάμενο Μητρώο και διαπιστώνει αν υπάρχει καταχωρισμένο το σχετικό ελαιοτεμάχιο. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις οι ιδιοκτησίες, οι χρήστες ή οι εκμεταλλευτές έχουν μεταβληθεί.

Αν το ελαιοτεμάχιο είναι καταχωρισμένο σε άλλο ΑΦΜ, απαιτείται αίτηση μεταβολής, στην οποία βασικό στοιχείο είναι και ο αριθμός των ελαιοδέντρων, καθώς με αυτόν συνδέονται συγκεκριμένες διοικητικές υποχρεώσεις και έλεγχοι. Στη συνέχεια απαιτούνται συμβόλαιο, Ε9, πιθανή καταχώριση στο Κτηματολόγιο με ΚΑΕΚ ή, όπου δεν υπάρχει οριστικοποίηση, στοιχεία κτηματολογικής ανάρτησης ή λοιπά γεωχωρικά δεδομένα, όπου απαιτούνται. Παρατηρούνται, πάντως, διαφοροποιήσεις στην αποδοχή και ερμηνεία ορισμένων δικαιολογητικών μεταξύ υπηρεσιών και περιφερειακών ενοτήτων.

Ο κ. Πάζιος σημειώνει επίσης ότι «δεν υπάρχει ενιαία λίστα δικαιολογητικών», με αποτέλεσμα άλλες ΔΑΟΚ στη χώρα να είναι πιο ελαστικές και άλλες πιο αυστηρές. Στη Μεσσηνία, όπου στο παλαιό Ελαιοκομικό Μητρώο είναι καταχωρισμένα περίπου 60.000 ΑΦΜ, οι δύο ΔΑΟΚ δέχονται — όπως συμβαίνει και σε άλλες περιφερειακές ενότητες — τη συμπλήρωση φακέλου από εξουσιοδοτημένους τρίτους, όπως λογιστές, γεωτεχνικούς, μελετητές, μηχανικούς, ΚΥΔ και συνεταιρισμούς.

Η εξέλιξη αυτή έχει οδηγήσει στην ανάπτυξη ενός σημαντικού δικτύου διοικητικής και τεχνικής υποστήριξης προς τους παραγωγούς. Σε κάποιες περιπτώσεις οι χρεώσεις είναι προσιτές, σε άλλες όμως χαρακτηρίζονται ιδιαίτερα υψηλές.

«Σέμπροι»: Από τις προφορικές συμφωνίες στα έγγραφα αποδεικτικά

Ιδιαίτερο πρόβλημα αναμένεται να προκύψει στις περιοχές όπου η εκμετάλλευση των ελαιώνων βασίζεται ακόμη σε άτυπες ή προφορικές συμφωνίες. Στη Μεσσηνία χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των «σέμπρων»: Καλλιεργητών που εκμεταλλεύονται ένα ελαιοτεμάχιο με προφορική συμφωνία και παραδίδουν στο τέλος της χρονιάς μέρος της παραγωγής, συνήθως ποσότητα ελαιολάδου, στον ιδιοκτήτη ως αντάλλαγμα χρήσης. Σε άλλες περιοχές ο ίδιος τύπος εκμετάλλευσης είναι γνωστός ως «μισακός» ή, πιο επίσημα, επίμορτη αγροληψία.

Η μετάβαση από τις προφορικές συμφωνίες σε έγγραφα αποδεικτικά στοιχεία αναμένεται να δυσκολέψει πολλούς παραγωγούς, ιδίως όταν οι ιδιοκτήτες δεν κατοικούν κοντά στις εκμεταλλεύσεις ή όταν υπάρχουν κληρονομικά, ιδιοκτησιακά ή κτηματολογικά ζητήματα που παραμένουν εκκρεμή.

Ο κ. Πάζιος θέτει και το κεντρικό ερώτημα της διαδικασίας: «Αφού ο καλλιεργητής, ο ιδιοκτήτης ή αυτός που εισπράττει την επιδότηση έχει κληθεί να δηλώσει το ελαιοτεμάχιο στο ΟΣΔΕ, στους δασικούς χάρτες, στο Κτηματολόγιο και τώρα στο Ελαιοκομικό Μητρώο, γιατί δεν επικοινωνούν μεταξύ τους αυτές οι βάσεις δεδομένων;».

Το ερώτημα είναι κρίσιμο, καθώς οι παραγωγοί καλούνται για ακόμη μία φορά να συγκεντρώσουν και να προσκομίσουν στοιχεία που συχνά έχουν ήδη υποβληθεί σε άλλες δημόσιες βάσεις δεδομένων, αναδεικνύοντας το διαχρονικό ζήτημα της περιορισμένης διαλειτουργικότητας των πληροφοριακών συστημάτων του κράτους.

Τα τέσσερα μεγάλα αγκάθια

Με βάση τα σημερινά δεδομένα, τα βασικά προβλήματα είναι τέσσερα, με κοινό παρονομαστή την ανάγκη ύπαρξης ενιαίων οδηγιών εφαρμογής, επαρκούς μεταβατικής περιόδου και απλοποιημένων διαδικασιών για σύνθετες περιπτώσεις.

Πρώτον, η υποστελέχωση των ΔΑΟΚ. Σε περιοχές με μεγάλο αριθμό ελαιοτεμαχίων, οι χρόνοι αναμονής για εξυπηρέτηση εμφανίζονται ήδη ιδιαίτερα μεγάλοι.

Δεύτερον, η έλλειψη ενιαίων κανόνων για τα δικαιολογητικά. Ο παραγωγός δεν γνωρίζει πάντοτε με σαφήνεια ποιος φάκελος θεωρείται πλήρης, αφού οι απαιτήσεις μπορεί να διαφοροποιούνται μεταξύ ΔΑΟΚ.

Τρίτον, η ανάπτυξη μιας παράλληλης αγοράς υπηρεσιών για τη διεκπεραίωση των δηλώσεων. Για πολλούς παραγωγούς η διαδικασία είναι εξαιρετικά δύσκολο να ολοκληρωθεί χωρίς τεχνική ή διοικητική υποστήριξη, είτε πρόκειται για ιδιοκτήτες είτε για ενοικιαστές, μισακάρηδες ή επίμορτους καλλιεργητές.

Τέταρτον, δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως πώς θα αντιμετωπιστούν στην πράξη σύνθετες περιπτώσεις που αφορούν σέμπρους/επίμορτες αγροληψίες, μισακά ελαιοτεμάχια, άτυπες συμφωνίες, κληρονομικά θέματα, μη ολοκληρωμένο Κτηματολόγιο και εκκρεμότητες ιδιοκτησιακής φύσης, ούτε αν θα υπάρξουν ενιαίες οδηγίες εφαρμογής και επαρκής μεταβατική περίοδος προσαρμογής.

Το χρονικό περιθώριο μέχρι το τέλος Σεπτεμβρίου είναι στενό. Από την επιτυχία ή την αποτυχία της επικαιροποίησης θα εξαρτηθεί αν οι δηλώσεις συγκομιδής από την 1η Οκτωβρίου θα ξεκινήσουν ομαλά ή αν η ελαιοκομική περίοδος θα βρει παραγωγούς, ελαιοτριβεία και δημόσιες υπηρεσίες αντιμέτωπους με ένα νέο διοικητικό αδιέξοδο.